21 sierpnia- Światowy Dzień Optymizmu w kontekście osób starszych

Światowy Dzień Optymizmu, obchodzony 21 sierpnia i pojawiający się w niektórych kalendarzach świąt nietypowych, jest okazją do zwrócenia uwagi na znaczenie pozytywnego nastawienia do życia, nadziei oraz dostrzegania dobra w codzienności. Choć nie jest to oficjalne święto państwowe ani powszechnie uznawane święto międzynarodowe, sama idea może mieć szczególne znaczenie w odniesieniu do osób starszych. Okres późnej dorosłości jest bowiem czasem wielu zmian – przejścia na emeryturę, zmniejszenia aktywności zawodowej, zmian w relacjach rodzinnych, pojawienia się problemów zdrowotnych czy utraty bliskich. Jednocześnie starość nie musi oznaczać rezygnacji, samotności ani utraty zainteresowania światem. Przeciwnie, może być etapem życia pełnym nowych możliwości, doświadczeń, relacji i powodów do satysfakcji.

 

Optymizm nie powinien być jednak rozumiany jako przekonanie, że wszystko zawsze będzie dobrze. W życiu osoby starszej mogą pojawiać się realne trudności, których nie można po prostu „przykryć” pozytywnym myśleniem. Choroba, ograniczenie sprawności, śmierć współmałżonka, samotność czy problemy finansowe są doświadczeniami, które wymagają empatii i konkretnego wsparcia. Optymizm może natomiast oznaczać zdolność do dostrzegania tego, co nadal jest możliwe, poszukiwania sensu i nadziei oraz przekonania, że nawet w trudnej sytuacji można znaleźć przestrzeń dla dobra, bliskości i aktywności. Takie podejście jest szczególnie ważne w procesie zdrowego starzenia się.

Światowa Organizacja Zdrowia definiuje zdrowe starzenie się nie jako całkowity brak chorób, lecz jako proces rozwijania i utrzymywania sprawności funkcjonalnej, która umożliwia człowiekowi dobre samopoczucie w starszym wieku. Chodzi między innymi o możliwość zaspokajania podstawowych potrzeb, uczenia się, podejmowania decyzji, poruszania się, utrzymywania relacji oraz uczestniczenia w życiu społecznym. W tym ujęciu optymizm może być jednym z elementów pomagających człowiekowi zachować aktywność i poczucie wpływu na własne życie.

Starość jest bardzo zróżnicowanym etapem życia. Nie istnieje jeden uniwersalny sposób przeżywania późnej dorosłości. Dwie osoby w tym samym wieku mogą znajdować się w zupełnie innych sytuacjach. Jedna może być sprawna fizycznie, podróżować, spotykać się ze znajomymi i angażować się w działalność społeczną, podczas gdy druga może wymagać codziennej pomocy i większość czasu spędzać w domu. Dlatego rozmowa o optymizmie osób starszych nie powinna sprowadzać się do prostego hasła „myśl pozytywnie”. Ważniejsze jest tworzenie takich warunków, w których osoba starsza ma możliwość odczuwania sensu, przynależności i sprawczości.

Jednym z najważniejszych elementów wpływających na jakość życia w starszym wieku są relacje z innymi ludźmi. Rodzina, przyjaciele, sąsiedzi, znajomi, grupy zainteresowań czy społeczność lokalna mogą stanowić ogromne źródło wsparcia emocjonalnego. Człowiek potrzebuje kontaktu z innymi niezależnie od wieku. Rozmowa przy kawie, wspólny spacer, telefon do przyjaciela, spotkanie rodzinne czy udział w zajęciach dla seniorów mogą wydawać się drobnymi elementami codzienności, ale w rzeczywistości mogą mieć duże znaczenie dla samopoczucia.

Problem samotności osób starszych jest na tyle istotny, że zajmuje ważne miejsce w działaniach WHO. Organizacja wskazuje, że samotność i izolacja społeczna mają wpływ zarówno na zdrowie psychiczne, jak i fizyczne oraz jakość życia. Według danych WHO około 11,8% osób starszych doświadcza samotności, a około jedna czwarta jest społecznie izolowana. Oznacza to, że mówienie o optymizmie wśród seniorów powinno być jednocześnie rozmową o przeciwdziałaniu samotności. Trudno oczekiwać od człowieka pozytywnego nastawienia, jeśli przez długi czas pozostaje bez kontaktu z innymi osobami i ma poczucie, że nikomu nie jest potrzebny.

Optymizm może rozwijać się poprzez poczucie przynależności. Osoba starsza, która wie, że jest ważna dla rodziny, sąsiadów czy lokalnej społeczności, może łatwiej odnajdywać sens codziennych działań. Niezwykle ważne jest więc nie tylko pomaganie seniorom, ale również umożliwianie im pomagania innym. Osoba starsza nie powinna być postrzegana wyłącznie jako odbiorca opieki. Ma ona doświadczenie, wiedzę, umiejętności i wspomnienia, którymi może dzielić się z innymi. Może opiekować się wnukami, pomagać sąsiadom, angażować się w wolontariat, prowadzić zajęcia, uczestniczyć w organizacjach społecznych albo po prostu być osobą, do której inni zwracają się po radę.

Takie podejście pozwala przeciwdziałać jednemu ze szkodliwych stereotypów dotyczących starości – przekonaniu, że osoba starsza staje się z czasem mniej potrzebna. Tymczasem starzenie się nie oznacza utraty wartości. Człowiek zachowuje swoją godność niezależnie od wieku, stanu zdrowia czy poziomu sprawności. Co więcej, doświadczenie życiowe może być ogromnym kapitałem. Osoba, która przeżyła kilkadziesiąt lat, może posiadać wiedzę wynikającą z doświadczeń zawodowych, rodzinnych i społecznych, której nie da się zdobyć w krótkim czasie.

Optymizm w późnej dorosłości może również wiązać się z umiejętnością doceniania codziennych rzeczy. W młodszym wieku człowiek często koncentruje się na przyszłości: planowaniu kariery, budowaniu domu, wychowywaniu dzieci czy osiąganiu kolejnych celów. W późniejszym okresie życia perspektywa może się zmienić. Większego znaczenia nabierają chwile spędzone z rodziną, spotkania ze znajomymi, możliwość wyjścia na spacer, przeczytania książki, zajęcia się ogrodem, słuchania muzyki czy rozwijania zainteresowań. Nie oznacza to rezygnacji z planów. Przeciwnie – może oznaczać odkrywanie innych rodzajów celów i satysfakcji.

Bardzo ważnym elementem optymistycznego podejścia do starzenia się jest aktywność. Aktywność nie musi oznaczać intensywnego wysiłku fizycznego. Dla jednej osoby będzie to codzienny spacer, dla innej ćwiczenia dostosowane do możliwości, praca w ogrodzie, taniec, pływanie czy jazda na rowerze. Równie istotna jest aktywność intelektualna. Czytanie, rozwiązywanie krzyżówek, nauka języka, korzystanie z nowych technologii, udział w wykładach czy rozwijanie hobby mogą dawać poczucie rozwoju i sprawczości.

Warto przy tym podkreślić, że optymizm nie oznacza ignorowania problemów zdrowotnych. Osoby starsze częściej doświadczają chorób przewlekłych, ograniczeń sprawności czy konieczności korzystania z pomocy innych osób. Nie powinno się wymagać od nich, aby w każdej sytuacji zachowywały dobry humor. Prawdziwie wspierające podejście polega raczej na zaakceptowaniu trudnych emocji i jednoczesnym szukaniu możliwości poprawy jakości życia. Można jednocześnie odczuwać smutek z powodu ograniczeń i cieszyć się spotkaniem z wnukami. Można bać się przyszłości i jednocześnie planować wakacyjny wyjazd. Można przeżywać żałobę i stopniowo odnajdywać nowe źródła sensu.

Taka perspektywa jest szczególnie ważna w kontekście strat, które mogą pojawiać się w późnej dorosłości. Śmierć małżonka, przyjaciela czy rodzeństwa może całkowicie zmienić codzienne życie. Żałoba wymaga czasu i nie można jej zastąpić sztucznym optymizmem. Osoba starsza powinna mieć możliwość przeżywania smutku, wspominania bliskiej osoby i wyrażania swoich emocji. Jednocześnie z czasem można pomagać jej w budowaniu nowej codzienności. Czasami początkiem takiej zmiany jest bardzo mały krok – wyjście z domu, rozmowa z sąsiadem, udział w spotkaniu lub zapisanie się na zajęcia.

Dużą rolę w budowaniu optymizmu może odgrywać rodzina. Bliscy mogą wspierać osobę starszą poprzez zainteresowanie jej życiem, regularny kontakt i traktowanie jej z szacunkiem. Bardzo ważne jest jednak, aby pomoc nie przerodziła się w odbieranie samodzielności. Nadmierna opiekuńczość może prowadzić do przekonania, że senior nie potrafi już samodzielnie podejmować decyzji. Tymczasem możliwość decydowania o sobie jest jednym z ważnych elementów poczucia własnej wartości.

Optymizm wiąże się również z poczuciem sprawczości. Nawet niewielkie decyzje mogą mieć znaczenie: wybór ubrania, posiłku, sposobu spędzenia dnia czy miejsca, do którego chce się pójść. W przypadku osób wymagających większej pomocy warto szukać takich obszarów, w których nadal mogą samodzielnie decydować. Jest to szczególnie istotne w opiece długoterminowej i w placówkach przeznaczonych dla seniorów. Człowiek nie przestaje być osobą tylko dlatego, że potrzebuje pomocy.

Ważnym źródłem pozytywnych emocji mogą być również kontakty międzypokoleniowe. Spotkania osób starszych z dziećmi i młodzieżą pozwalają obu grupom lepiej się poznać. Senior może przekazywać młodszym swoje doświadczenia, historie rodzinne, umiejętności czy tradycje, natomiast młodsze pokolenie może pomagać osobom starszym w poznawaniu nowych technologii i współczesnego świata. Takie relacje mogą przeciwdziałać stereotypowemu postrzeganiu starości jako okresu wyłącznie zależności i wycofania.

Szczególne znaczenie ma również walka z ageizmem, czyli dyskryminacją ze względu na wiek. Osoba starsza może z czasem spotykać się z przekonaniem, że „jest już za stara” na naukę, podróże, miłość, rozwijanie zainteresowań czy podejmowanie nowych wyzwań. Takie komunikaty mogą wpływać na samoocenę i ograniczać aktywność. Tymczasem wiek sam w sobie nie powinien być przeszkodą w realizowaniu potrzeb i zainteresowań. WHO podkreśla, że ageizm może negatywnie wpływać na zdrowie psychiczne osób starszych.

Światowy Dzień Optymizmu może być więc okazją nie tylko do zachęcania seniorów do pozytywnego myślenia, ale także do zastanowienia się, jak społeczeństwo traktuje osoby starsze. Optymizm nie może być obowiązkiem nakładanym na seniora. Nie wystarczy powiedzieć osobie samotnej, aby „myślała pozytywnie”. Jeżeli człowiek nie ma dostępu do transportu, mieszka w miejscu pozbawionym infrastruktury, nie ma z kim porozmawiać albo nie może samodzielnie wyjść z domu, potrzebne są konkretne rozwiązania społeczne. WHO zwraca uwagę między innymi na znaczenie dostępnego transportu, technologii komunikacyjnych, grup społecznych, programów wsparcia i działań na rzecz bardziej przyjaznych osobom starszym społeczności.

Optymizm powinien zatem mieć również wymiar społeczny. Społeczeństwo może tworzyć warunki, w których osoby starsze mają możliwość uczestniczenia w życiu lokalnym. Uniwersytety trzeciego wieku, kluby seniora, biblioteki, domy kultury, organizacje pozarządowe, parafie, koła zainteresowań i grupy wolontariackie mogą stać się miejscami spotkań i aktywności. Dla wielu osób pierwsza wizyta w takim miejscu może być początkiem nowej znajomości, hobby albo przyjaźni.

Warto również pamiętać o osobach starszych mieszkających samotnie. Czasami wystarczy regularny telefon, krótka wizyta czy zaproszenie na wspólny spacer, aby zmniejszyć poczucie izolacji. WHO wskazuje, że istnieją różne formy przeciwdziałania samotności, między innymi grupy wsparcia, programy zaprzyjaźniania, aktywności społeczne, rozwijanie umiejętności społecznych oraz wybrane formy wsparcia psychologicznego.

Optymizm może również oznaczać otwartość na przyszłość. Wbrew stereotypom życie po przejściu na emeryturę nie musi być czasem oczekiwania na kolejne ograniczenia. Dla wielu osób może to być okres, w którym po raz pierwszy od wielu lat mają więcej czasu dla siebie. Można wrócić do dawnych zainteresowań, rozpocząć nowe hobby, nauczyć się korzystania ze smartfona, komputera lub internetu, podróżować w miarę swoich możliwości, uczestniczyć w zajęciach edukacyjnych albo zaangażować się w wolontariat.

Istotne jest również to, aby pamiętać, że optymizm może wyglądać inaczej w różnych okresach życia. Dla młodej osoby może oznaczać wiarę w realizację ambitnych planów zawodowych. Dla osoby starszej może oznaczać przekonanie, że mimo zmian nadal można mieć przed sobą ważne doświadczenia. Czasami jest nim planowanie spotkania z rodziną, czasami oczekiwanie na wiosnę i możliwość pracy w ogrodzie, a czasami po prostu radość z kolejnego spokojnego dnia.

Światowy Dzień Optymizmu może być więc symbolicznym przypomnieniem, że pozytywne nastawienie do życia nie ma granicy wieku. Osoby starsze mają prawo do marzeń, planów, radości, przyjaźni, miłości, nauki i nowych doświadczeń. Mają również prawo do smutku, zmęczenia, lęku i gorszych dni. Prawdziwy optymizm nie polega na zaprzeczaniu trudnościom, lecz na dostrzeganiu możliwości mimo ich istnienia.

W kontekście starzenia się szczególnie ważne jest budowanie odporności psychicznej, relacji społecznych i poczucia sensu. WHO zwraca uwagę, że znaczące aktywności społeczne mogą poprawiać pozytywne zdrowie psychiczne, satysfakcję z życia i jakość życia osób starszych oraz ograniczać objawy depresyjne. Wśród przykładów wymienia między innymi grupy społeczne, wolontariat, działalność twórczą, edukację i różne formy aktywności rekreacyjnej.

Optymizm nie jest więc wyłącznie cechą charakteru. W pewnym stopniu jest także rezultatem warunków, w których człowiek żyje. Łatwiej patrzeć w przyszłość z nadzieją, kiedy ma się poczucie bezpieczeństwa, dostęp do opieki, możliwość kontaktu z bliskimi, przyjazne otoczenie i możliwość podejmowania własnych decyzji. Dlatego troska o optymizm osób starszych powinna być zadaniem nie tylko ich samych, lecz także rodzin, opiekunów, pracowników ochrony zdrowia, samorządów i całego społeczeństwa.

Obchody Światowego Dnia Optymizmu mogą być zatem prostą okazją do wykonania konkretnego gestu. Można odwiedzić starszą osobę, zadzwonić do kogoś, z kim dawno się nie rozmawiało, zaprosić seniora na spacer, wspólnie obejrzeć album ze zdjęciami albo zapytać o jego wspomnienia. Można również zachęcić osobę starszą do podjęcia aktywności, która sprawia jej przyjemność. Takie działania nie wymagają dużych nakładów finansowych, a mogą mieć ogromne znaczenie emocjonalne.

Najważniejsze jest jednak to, aby nie traktować optymizmu jako obowiązku. Człowiek starszy nie musi być zawsze pogodny, aktywny i uśmiechnięty. Ma prawo do własnego tempa, własnych emocji i własnych wyborów. Wspieranie optymizmu powinno oznaczać tworzenie przestrzeni, w której osoba starsza może powiedzieć zarówno „jest mi trudno”, jak i „cieszę się z tego dnia”. Dopiero takie podejście jest prawdziwie empatyczne i pozwala spojrzeć na starość w sposób pełniejszy.

Światowy Dzień Optymizmu może być więc symbolicznym świętem nadziei, ale także przypomnieniem o wartości każdego etapu życia. W przypadku osób starszych szczególnie ważne staje się odejście od przekonania, że starość jest jedynie okresem strat. Owszem, może wiązać się z ograniczeniami i trudnymi doświadczeniami, ale jednocześnie może być czasem dojrzałości, wolności, relacji, refleksji, dzielenia się doświadczeniem oraz odkrywania nowych zainteresowań. Zdrowe starzenie się, zgodnie z podejściem WHO, polega na umożliwieniu człowiekowi dalszego realizowania tego, co jest dla niego ważne.

Optymizm w życiu osoby starszej może mieć zatem bardzo prostą postać: przekonanie, że kolejny dzień może przynieść coś dobrego. Może być nim rozmowa z bliską osobą, spacer, filiżanka herbaty, książka, muzyka, spotkanie z przyjacielem, zabawa z wnukiem czy realizacja dawno odkładanego marzenia. Nie chodzi o wielkie wydarzenia, lecz o umiejętność dostrzegania wartości w codzienności. Właśnie dlatego idea tego nietypowego święta może być szczególnie cenna w odniesieniu do seniorów.

W świecie, w którym starzenie się społeczeństw staje się coraz ważniejszym wyzwaniem, potrzebujemy nie tylko rozwiązań medycznych i opiekuńczych, lecz także zmiany sposobu myślenia o późnej dorosłości. Osoba starsza powinna być postrzegana jako pełnoprawny członek społeczeństwa, posiadający potrzeby, prawa, marzenia i możliwości. Optymizm może pomóc jej zachować poczucie sensu, ale równie ważne jest to, aby otoczenie dawało jej powody do nadziei.

Światowy Dzień Optymizmu może więc stać się nie tylko dniem uśmiechu i dobrych słów, ale przede wszystkim okazją do refleksji nad tym, co możemy zrobić, aby osoby starsze czuły się potrzebne, szanowane i ważne. Czasami największym przejawem optymizmu nie jest przekonywanie kogoś, że wszystko będzie dobrze, lecz bycie obok niego i powiedzenie: „Nie jesteś sam”. Właśnie w relacjach, poczuciu przynależności, aktywności i możliwości decydowania o własnym życiu kryje się wiele elementów dobrego starzenia się.

Ostatecznie optymizm nie zależy wyłącznie od liczby przeżytych lat. Można mieć osiemdziesiąt lat i z ciekawością czekać na kolejny dzień, a można mieć znacznie mniej i całkowicie stracić nadzieję. Wiek nie odbiera człowiekowi prawa do marzeń ani możliwości czerpania radości z życia. Dlatego 21 sierpnia może być symbolicznym przypomnieniem, że pozytywne spojrzenie w przyszłość jest potrzebne w każdym wieku. W przypadku osób starszych oznacza ono przede wszystkim dostrzeganie człowieka, a nie jedynie jego wieku, chorób czy ograniczeń. To właśnie takie spojrzenie pozwala budować społeczeństwo, w którym długie życie jest nie tylko sukcesem demograficznym, lecz także szansą na życie pełne relacji, godności, aktywności i sensu.